Eksperci od lat podkreślają, że uzależnienie nie jest wynikiem braku silnej woli ani „słabego charakteru”. Współczesna medycyna traktuje je jako przewlekłą chorobę, także związaną z dysfunkcją niektórych obszarów mózgu, która może prowadzić do trwałych zmian w funkcjonowaniu układu nerwowego. Oznacza to, że osoba uzależniona nie traci zdolności do podejmowania decyzji całkowicie, jednak jej zdolność do kontrolowania impulsów i przeciwstawiania się głodowi narkotykowemu zostaje znacząco osłabiona.
26 czerwca obchodzimy Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Narkomanii. To dobra okazja, by przypomnieć, jak ważną rolę odgrywają edukacja, profilaktyka oraz wczesne rozpoznawanie problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych. Jako uczelnia medyczna czujemy szczególną odpowiedzialność za upowszechnianie rzetelnej wiedzy na temat uzależnień oraz promowanie działań, które mogą pomóc ograniczyć ich społeczne i zdrowotne skutki.
Uzależnienie to choroba, a nie słabość charakteru
Przez wiele lat osoby uzależnione były postrzegane jako ludzie pozbawieni silnej woli lub niepotrafiący panować nad własnym zachowaniem. Dziś wiemy, że sprawa jest znacznie bardziej skomplikowana. Współczesna medycyna uznaje uzależnienie za chorobę, która wpływa na pracę mózgu i stopniowo zmienia sposób myślenia, odczuwania oraz podejmowania decyzji.
W ostatnich dekadach nastąpiła istotna zmiana w sposobie postrzegania uzależnień. Poprzez rozwój badań naukowych coraz lepiej rozumiemy, że na rozwój problemu wpływa wiele czynników, począwszy od biologicznych i psychologicznych po środowiskowe. Oznacza to, że uzależnienie może dotknąć osoby w różnym wieku, o różnym wykształceniu i statusie społecznym. Takie podejście ma ogromne znaczenie nie tylko dla leczenia, ale również dla sposobu, w jaki społeczeństwo postrzega osoby zmagające się z nałogiem. Zamiast oceny i przypisywania im winy, coraz większy nacisk kładzie się na zrozumienie problemu, wczesne rozpoznawanie jego objawów oraz zapewnienie dostępu do odpowiedniej pomocy.
Jak narkotyki przejmują kontrolę nad mózgiem?
Jednym z najważniejszych mechanizmów stojących za uzależnieniem jest działanie tzw. układu nagrody. To on sprawia, że odczuwamy przyjemność po smacznym posiłku, aktywności fizycznej czy spotkaniu z bliskimi osobami. Narkotyki potrafią jednak sztucznie i bardzo silnie pobudzać ten system, wywołując intensywne uczucie euforii. Mózg szybko zapamiętuje takie doświadczenie i zaczyna traktować substancję jako coś wyjątkowo pożądanego.
Z czasem osoba sięgająca po narkotyki potrzebuje coraz większych dawek, aby osiągnąć ten sam efekt. To zjawisko nazywane jest tolerancją. Jednocześnie codzienne czynności, które wcześniej sprawiały radość, tracą na znaczeniu. Coraz więcej uwagi skupia się na zdobyciu i zażyciu substancji. Nie oznacza to jednak, że uzależniony całkowicie traci kontrolę nad swoim życiem. Problem polega na tym, że zdolność do przeciwstawiania się impulsom staje się coraz słabsza. Nawet gdy osoba przyjmująca substancję psychoaktywną zdaje sobie sprawę z konsekwencji zdrowotnych, rodzinnych czy zawodowych, może odczuwać bardzo silną potrzebę ponownego sięgnięcia po narkotyk.
Dlaczego tak ważna jest szybka pomoc?
Dlatego specjaliści podkreślają, że uzależnienie nie powinno być oceniane w kategoriach moralnych. To problem zdrowotny, którego kryteria określa Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób (ICD-11) i który wymaga często leczenia farmakologicznego, wsparcia wieloprofesjonalnego, szczególnie psychoterapeutycznego i często długotrwałej terapii. Im wcześniej osoba uzależniona otrzymuje adekwatną pomoc, tym większa jest szansa na redukcję szkód i powrót do normalnego życia oraz odzyskanie kontroli nad własną przyszłością.
– W przestrzeni publicznej nadal funkcjonuje wiele mitów dotyczących uzależnień. Jednym z najczęściej powtarzanych jest przekonanie, że osoba uzależniona może po prostu „przestać brać”, jeśli tylko odpowiednio się zmobilizuje. Tymczasem współczesne badania pokazują, że uzależnienie jako zaburzenie psychiczne ma etiologię wieloczynnikową, m.in. związaną z dysfunkcją niektórych obszarów mózgu, co przekładać się może na dysregulację emocji i zachowań. Dlatego nie wystarczy sama silna wola, potrzebne są profesjonalna pomoc, wsparcie bliskich i odpowiednio dobrana terapia – podkreśla dr hab. Damian Czarnecki, prof. UMK zajmujący się opieką i edukacją osób uzależnionych.
Młody wiek, większe ryzyko
Specjaliści zajmujący się leczeniem uzależnień zwracają również uwagę, że problem uzależnień nie dotyczy wyłącznie osób znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej. Narkotyki mogą stać się zagrożeniem dla każdego, niezależnie od wykształcenia czy statusu społecznego. Szczególnie niepokojące jest obniżanie się wieku pierwszego kontaktu z substancjami psychoaktywnymi oraz pojawianie się na rynku nowych, często nieprzebadanych środków o nieprzewidywalnym działaniu.
- Profilaktyka powinna rozpoczynać się jak najwcześniej. Kluczowe znaczenie mają rozmowa, edukacja, budowanie świadomości zdrowotnej i poczucia skuteczności własnej, a w szerszym kontekście ważne jest również poczucie przynależności, wsparcia rodzicielskiego i rówieśniczego oraz wartości wspierające zdrowy styl życia co promuje równowagę życiową. Młodzi ludzie potrzebują rzetelnej wiedzy, ale również umiejętności konstruktywnego radzenia sobie ze stresem, presją rówieśniczą i trudnymi emocjami. To właśnie te kompetencje mogą stanowić skuteczną ochronę przed sięganiem po substancje psychoaktywne lub „narzędzie” umożliwiające utrzymanie abstynencji – zaznacza profesor Czarnecki.
Leczenie bez stygmatyzacji
Zdaniem specjalistów równie ważne jest przełamywanie społecznego tabu wokół leczenia uzależnień. Wiele osób przez długi czas nie szuka pomocy z obawy przed oceną lub stygmatyzacją. Tymczasem szybka diagnoza i wczesne rozpoczęcie terapii znacząco zwiększają szanse na powrót do zdrowia. Uzależnienie jest zaburzeniem psychicznym, które można leczyć, a osoby dotknięte tym problemem powinny mieć dostęp do wsparcia i mieć szansę na zrozumienie, a nie wyłącznie doświadczać społecznej oceny. Międzynarodowy Dzień Zapobiegania Narkomanii jest więc nie tylko okazją do przypomnienia o zagrożeniach związanych z używaniem narkotyków, ale także momentem refleksji nad tym, jak ważne są edukacja, profilaktyka i dostęp do nowoczesnej opieki psychiatrycznej. Jako uczelnia medyczna chcemy aktywnie uczestniczyć w budowaniu świadomości społecznej oraz promowaniu wiedzy opartej na faktach naukowych.
